«

»

Christian Laes – Beperkt? Gehandicapten in het Romeinse Rijk

De eerste studie over gehandicapten in de Romeinse oudheid. Christian Laes schreef het werk Beperkt? Gehandicapten in het Romeinse Rijk bij het Davidsfonds. Een mentaliteitsgeschiedenis van de oudheid, maar ook een reflectie op onze eigen denkkaders.

Christian Laes doceert aan de Vrije Universiteit Brussel en de Universiteit van Antwerpen. In zijn onderzoek richt hij zich op de sociaal-culturele en mentaliteitsgeschiedenis van de Romeinse en de late oudheid en dan voornamelijk op de menselijke levensloop. Beperkt? gaat over een nog niet eerder verkent terrein van de oudheid, namelijk de gehandicapten. Het werk is een eerste aanzet tot een synthese over het onderwerp en stipt veel prikkelende vraagstukken aan.

In ieder hoofdstuk van Beperkt? wordt een andere beperking geanalyseerd. Opeenvolgend bespreekt Laes aangeboren afwijkingen, mentale handicaps, blindheid, doofheid, spraakgebreken en mobiliteitshandicaps. De hoofdstukken hebben min of meer dezelfde paragrafen. Onder andere komt er steeds een bekend figuur uit de oudheid met de desbetreffende handicap aan bod en is er speciaal aandacht voor de christelijke visie. De inleiding bestaat uit een gedegen probleemstelling waarin de haken en ogen van een mentaliteitsstudie worden besproken. Beperkt? is sowieso een theoretische en methodologische sterk onderbouwde studie.

De antieke teksten zijn de voornaamste bron van Laes in Beperkt? Daarnaast gebruikt hij ook veel ander bronmateriaal, zoals epigrafische en papyrologische bronnen, kunstvoorwerpen en de studie van botten. Tussen de papyri zitten bijvoorbeeld lijsten van lokale volkstellingen. Het gebruik van cognomina of bijnamen door de Romeinen helpt bij het identificeren van gebreken bij de mensen op de lijst. De naam Brutus verwijst bijvoorbeeld naar stomheid en Plautus is een platvoet. Opvallend is ook het gebruik van moderne statistische gegevens door Laes bijvoorbeeld uit de database van Wereldgezondheidsorganisatie. Ondanks dat de betrouwbare demografische data van vele eeuwen later is, zijn er volgens Laes wel schattingen op basis van vergelijking mogelijk. Met dit arsenaal aan bronmateriaal weet Laes een mentaliteitsgeschiedenis te schetsen.

Beperkt?: gehandicapten in de oudheid

De meest opvallende bevinding: het concept ‘handicap’ bestond niet in de oudheid. In vergelijking met ons dacht men minder sterk in categorieën. Dit blijkt onder andere uit de antieke teksten, een van de voornaamste bronnen voor de studie van Laes. In deze teksten wordt in veel verschillende en vage termen gesproken over gehandicapten. Alleen al voor slechtziendheid zijn 150 aparte Griekse en Romeinse begrippen gevonden. Vergelijk dit met nu, waarin er voor iedere afwijking een aparte medische naam is.

Gebreken waren dus minder sterk gecategoriseerd. Bovendien keek men meer naar wat iemand wel kon in plaats van wat niet. Het leven was zwaar en iedere bijdrage aan de gemeenschap was welkom. Gehandicapten werden langs de meetlat van werkkracht en functioneren gelegd. Bronnen over het dagelijks leven zijn schaars, maar sommige juridische teksten verschaffen inzicht in dagelijkse twisten. Illustratief zijn de gerechtelijke uitspraken rondom de verkoop van gemankeerde slaven. Zo kocht iemand een slaaf die later doof bleek te zijn. Hij begon een rechtszaak om zijn geld terug te krijgen. Helaas, de rechter oordeelde dat een dove prima in staat is om werk te verzetten. Gehandicapten werden dus volop betrokken in het gemeenschapsleven.

De praktische houding ten aanzien van beperkten moet volgens Laes niet geromantiseerd worden. In Beperkt? laat hij ook zien dat mensen in de oudheid genadeloos op hun uiterlijk werden afgerekend. Cicero laat het in zijn speeches niet na te benadrukken dat zijn tegenstander Vatinius lijdt aan jicht en bovendien onder de bulten zit. Ook is bekend dat mensen met een mentale stoornis regelmatig door jongeren werden gestenigd. Andere elementen in de antieke houding naar gehandicapten zijn vrees, schaamte, fascinatie, medelijden en angst. Dit verklaart het vraagteken achter Beperkt?

Beperkt? beperkt zich niet alleen tot de heidense eeuwen, ook de impact van het christendom op de denkwereld komt aan bod. Wat blijkt? De religieuze omslag heeft waarschijnlijk weinig veranderd aan de houding ten opzichte van gehandicapten. De tegenstelling tussen het barbaarse heidendom en barmhartige christendom moet volgens Laes genuanceerd worden. Blijkbaar zijn er universele waarden in onze aard die nauwelijks veranderen in al die eeuwen.

Beoordeling

Christian Laes heeft een studie geschreven die naar meer smaakt. Ondanks alle problemen met een mentaliteitsgeschiedenis over een stil onderwerp uit het verleden is Beperkt? een gedegen werk geworden. Het is een schets, een eerste aanzet tot een diepere bestudering van gehandicapten in het Romeinse Rijk. Dankzij de uitgebreide literatuurlijst en het vele bronmateriaal is Beperkt? een goed startpunt voor iedereen die zich bezig wil houden met het onderwerp. Tot slot is het boek ook een spiegel. Laes laat in de conclusie de term “planeet oudheid” vallen: de denkkaders van de oudheid zijn voor ons bijna buitenaards. Dit maakt een mentaliteitsgeschiedenis lastig, aan de wetenschapper de taak om zijn moderne bril af te zetten en zich zoveel mogelijk te verplaatsen in een andere tijd. Laes slaagt erin om dit probleem duidelijk te maken en confronteert daardoor de lezer van Beperkt? ook met zijn eigen aannames.

Auteur: Mark Loeffen

Bestellen:

Bestellen bij Bol.com Beperkt? – Christian Laes € 26,95 Bestellen

 

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 8.4/10 (10 votes cast)
Christian Laes - Beperkt? Gehandicapten in het Romeinse Rijk, 8.4 out of 10 based on 10 ratings

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *