«

»

Herakleitos Alles stroomt – Paul Claes

Paul Claes vertaalde en becommentarieerde de overgeleverde fragmenten van Herakleitos in de vertaling Alles stroomt uitgeven bij Athenaeum. Alles stroomt brengt een klein beetje verlichting in het obscure werk van de eerste wijsgeer van het westen.

Het leven van Herakleitos

Hoewel het werk van Herakleitos van grote invloed is geweest op de Griekse filosofie zijn er maar enkele fragmenten bewaard gebleven. Het verhaal gaat dat hij zijn enige werk Over de natuur doneerde aan de tempel van Artemis in Efeze. Ene Herostratos stak de tempel in 356 v. Chr. in brand, de originele tekst ging verloren en het toch al mysterieuze geschrift ging een eigen leven ging leiden. Herakleitos werd volop geciteerd door andere filosofen die genoten van zijn obscure wijsheden. Ze namen de fragmenten echter niet letterlijk over en door deze vertekening is het moeilijk om de leer van Herakleitos te doorgronden. Als er al sprake is van een eenduidige filosofie.

De levensloop van Herakleitos is eveneens een mysterie. Onze belangrijkste bron is een compilatie van filosofenlevens van Diogenes Laërtius uit de 3e eeuw na Chr. Mede dankzij hem is Herakleitos de geschiedenis ingegaan als een somber figuur. Rond 540 v. Chr. wordt de filosof geboren in het Griekse Efese, een havenstad op de westkust van Turkije. Een carrière als priester slaat hij af en verdiept zich in de een nieuwe vorm van filosofie. In Ionië ontstaat namelijk vanaf de zevende eeuw de natuurfilosofie. Kenmerkend is dat men de wereld probeert te verklaren vanuit de natuur en met de rede, de Homerische goden laat men links liggen. Herakleitos zoekt, net als zijn collega-filosofen, naar wetmatigheden en de essentie van het wereldgebeuren.

Filosofie

Herakleitos staat bekend om zijn cryptische uitspraken. De bewaarde fragmenten in de vertaling van Paul Claes tonen dat het waarschijnlijk niet om een uitgewerkt filosofisch systeem ging. Eerder lijkt het werk Over de natuur een verzameling van paradoxale uitspraken. De filosoof zoekt dus ook bewust naar onduidelijk, volgens sommigen om zo zijn leer uitsluitend toegankelijk te maken voor scherpe geesten.

De beroemdste uitspraak die geassocieerd wordt met Herakleitos is panta rei, ‘alles stroomt’. Opvallend is dat het geen citaat is van de filosoof zelf maar een karakterisering door Plato. Hiermee verwoordt Plato het dynamische wereldbeeld van Herakleitos: alles is constant in beweging. In die trant moeten we ook zijn bekende uitspraak lezen dat men nooit tweemaal in dezelfde rivier kan stappen.

Alles is dus in beweging en alles bestaat uit tegenstellingen, vandaar zijn voorkeur voor paradoxen. Toch vormen de tegenstellingen een eenheid, ze kunnen niet zonder elkaar. Geen haat zonder liefde, geen nacht zonder dag. De tegenstelling leidt tot conflict en vanuit het conflict ontstaan nieuwigheden en wordt het universum gedreven. In deze dynamiek of logos speelt vuur een belangrijke rol. Voor Herakleitos was vuur de kosmische energie die zorgde voor verandering. Het idee dat de wereld gevormd wordt aan de hand van tegenstelling maakt van Herakleitos een van de vaders van de dialectiek.

Oordeel

Dankzij het uitgebreide commentaar van Paul Claes in Alles stroomt wordt het gedachtegoed van Herakleitos een stuk duidelijker. De inleiding bestaat uit een beschrijving van zijn leven en een uiteenzetting van zijn filosofie, voor zover dat mogelijk is. Per fragment geeft Claes de originele Griekse of Latijnse tekst met zijn vertaling. Bovendien noemt hij de bron en in welke context het fragment wordt gebruikt. Afsluitend besteedt Claes aandacht aan de nawerking van het fragment.

De continue koppeling naar de moderne tijd is een groot pluspunt van Alles stroomt. Heidegger, Kierkegaard en Nietzsche plaatsen zich bijvoorbeeld allen in de traditie van Herakleitos. Hugo Claus en Mulisch gebruiken ook de ideeën van de filosoof in hun werken. Ondanks onze gebrekkige kennis van Herakleitos heeft hij tot op heden ons denken beïnvloed.

Auteur:

Bestellen:

Bestellen bij Bol.com Alles stroomt – Paul Claes € 17,50 Bestellen

 

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 9.4/10 (8 votes cast)
Herakleitos Alles stroomt - Paul Claes, 9.4 out of 10 based on 8 ratings

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *