«

»

Griekse sport en tirannie

Griekse sport, met atletiek, boksen, worstelen en de pankration, had zich in het Oude Griekenland ontwikkeld tot een ware kunstvorm. De atleten werden goed betaald en overwinnaars genoten hun leven lang van roem en welvaart. Na een zekere periode van aversie en tegenwicht, assimileerde de Griekse sport in de Romeinse samenleving. Hierin hebben Nero en Domitianus een cruciale rol gespeeld.

Een ontmoeting tussen Rome en Griekse sport

Tot de eerste eeuw v.Chr. bestond het Romeinse vermaak voornamelijk uit gladiatoren- en dierengevechten. Echter, door de veroveringen en toenemende interactie met de Grieken kregen steeds meer hooggeplaatste Romeinen kennis van de Griekse sport. In een tijd van sterke sociale wedijver, waarin generaals en rijke patriciërs festivals en ander vermaak organiseerden om publiekelijk hun welvaart te tonen en propaganda te maken, werd Griekse sport een vast onderdeel van de shows. De sport werd uitgevoerd door Griekse atleten en was puur bedoeld als entertainment. Op deze wijze begon het Romeinse volk kennis te maken met Griekse sport, al bleef het kleinschalig.

Romeinse schaal met sportende atleten

Vroege Keizertijd

Tijdens de vroege keizertijd is de Griekse sport langzaam maar zeker geïntegreerd in de Romeinse samenleving. Het begon met keizer Augustus (63 v.Chr. – 19 n.Chr.) die verschillende spelen organiseerde in Griekse stijl. Griekse invloeden werden echter nog zoveel mogelijk geweerd door het vooraanstaande gedeelte van de elite. Ze waren Republiekgezind en dus traditionalistisch, de naleving van oude Romeinse normen en waarden weerhield deze groep ervan open te staan voor Griekse sport. Deze kunstvorm werd beschouwd als decadent en een slechte bron van invloed die de Romeinse waarden bedreigde. Door deze zienswijze stond de Griekse sport tamelijk laag in aanzien, maar verschillende bronnen als literatuur, inscripties en mozaïeken hebben aangetoond dat het Romeinse plebs wel degelijk interesse had in de sport. Ook de jonge elite voelde zich aangetrokken tot de Griekse sport, tot ergernis van de ouderen. Dit is verwoord door Livius en Seneca de Oudere, die beschrijven hoe de jongere garde ‘ten prooi is gevallen aan de decadente, Griekse leefstijl’. Een grote groep van de Romeinse samenleving, plebs en jonge elite, hield zich in de eerste eeuw n.Chr. steeds meer bezig met Griekse sport. Het werd voornamelijk privé beoefend en een grote groep elitejongeren reisde af naar Griekenland om de meesters in actie te zien.

Nero en de Neronia

Nero (37 – 68) was ten tijde van de gestage opmars van de Griekse sport in Rome zelf een tiener. In deze tijd ontwikkelde hij een fascinatie voor alles wat Grieks was. Dit tot afschuw van zijn moeder en leraren, die hem tevergeefs ertoe probeerden te bewegen zich los te maken van zijn Griekse fascinatie. Nero hield echter zijn poot stijf en eenmaal keizer nam hij drastische maatregelen om de assimilatie van de Griekse cultuur in de Romeinse samenleving te bewerkstelligen. Zo veranderde hij het educatieprogramma voor de jeugd naar het Griekse model, waarbij het beoefenen van Griekse sport behoorde. Nero nam zelf deel aan veel sportonderdelen in zijn vrije tijd en tijdens festivals, en oefende druk uit op het Romeinse volk dit ook te doen. De keizer wilde ervoor zorgen dat de Griekse sport een hoge status zou krijgen in de Romeinse samenleving. Dit probeerde hij te verwezenlijken door de invoering van de Neronia, een vierjaarlijkse festival in Griekse stijl waar de nadruk op het sportonderdeel lag.
Na zijn dood poogde de senaat veel van Nero’s maatregelen en invloeden uit te wissen, waaronder de Neronia. Het festival werd direct na Nero’s dood afgeschaft, wat historici lang de gedachte gaf dat het een mislukking was. Niets blijkt minder waar. Het festival heeft het niet overleefd, maar wat Nero wel voor elkaar heeft gekregen is de integratie van de Griekse sport in de Romeinse cultuur. De populariteit van Griekse sport was zo groot geworden, dat de senaat het niet voor elkaar kreeg dit teniet te doen. Het Romeinse volk had de Griekse sport omarmd en het kamp van de tegengeluiden werd steeds kleiner.

Beeld Griekse worstelaars

Romeinse kopie van een Grieks origineel. Staat in de Galleria degli Uffizi in Florance.

 

Domitianus en de Capitolia

Toen Domitianus (51-96), opgegroeid onder Nero, vijftien jaar later aan de macht kwam was de Griekse sport niet meer weg te denken uit de Romeinse samenleving. Net als Nero wordt Domitianus omschreven als een tiran die Grieks gezind was. Hij organiseerde de Capitolia, dat net als de Neronia een festival was in Griekse stijl waarin de Griekse sport de boventoon voerde. Domitianus zette Nero’s nalatenschap voort, en in zekere zin heeft hij het werk van Nero afgemaakt. Mede door de inspanningen van Nero en zijn Neronia konden de Capitolia uitgroeien tot een groot succes. In deze tijd waren de critici minder dominant en negatief in hun uitlatingen over de Griekse sport. Dit laat zien dat Griekse sport een steeds grotere acceptatie en participatie onder de samenleving had verworven, ook onder de oudere elite. Dit is niet vreemd, gezien het deze groep was die op vroege leeftijd begon te experimenteren met Griekse sport in de tijd van de Julisch-Claudisch keizers.
Dat de Griekse sport geheel geïntegreerd was in de Romeinse cultuur, laten de Capitolia wel blijken. Domitianus onderging een damnatio memoriae na zijn dood, waarin de senaat probeerde de keizer uit de geschiedenis te wissen. Maar de Capitolia bleven bestaan tot in de vierde eeuw n.Chr., tot het moment dat keizer Theodosius de Griekse festivals in de ban deed.
Het verschil tussen de Neronia en Capitolia in zaak van perceptie, acceptatie en succes is interessant. De meeste historici stellen dat Nero heeft gefaald in het creëren van een permanent Grieks sportfestival, terwijl Domitianus hier wel in is geslaagd. Dit is echter te zwart-wit, het is onjuist de Neronia als een mislukking te beschouwen, omdat Nero’s inspanningen leidden tot assimilatie van de Griekse sport met de Romeinse cultuur en het de basis vormden voor de succesvolle Capitolia.

Navolg en conclusie

Ondanks de terughoudendheid van de Romeinen voor Griekse sport in het begin, waren atleten in de tweede eeuw n.Chr. uitgegroeid tot ware sterren in de Romeinse samenleving. Ze ontvingen hoge bedragen en hadden grote groepen fans. De atleten werden niet alleen in de literatuur genoemd, maar verschenen ook in kunst en inscripties waarin ze eervol en heldhaftig getoond werden. Mozaïeken en sculpturen die gevonden zijn in publieke plaatsen als baden en villa’s, tonen de hoge status van de sporters in het keizerrijk. Tot de vierde eeuw n.Chr. organiseerden de Romeinse keizers vele populaire spelen met Griekse sport gekenmerkt door precisie, bekwaamheid, professionaliteit. Hiermee was de wens van Nero en Domitianus om de Griekse sport te integreren in de Romeinse samenleving vervuld.

Auteur:

Verder kijken en lezen:

  • Bolton, J.D.P., “Was the Neronia a Freek Festival?” in The Classical Quarterly, Vol. 42, No. 3/4 (Jul. – Oct., 1948), pp. 82-90
  • Champlin, E., “Nero reconsidered” in New England Review Vol. 19. No. 2 (Spring 1998)
  • Crowther, N.B., “Nudity and Morality: Athletics in Italy” in The Classical Journal, Vol. 76, No. 2 (Dec., 1980 – Jan., 1981), pp. 119-123
  • Harris, H.H., Sport in Greece and Rome (London 1972) p 99 and Edward Champlin, “Nero Reconsidered” in New England Review (1990-), Vol. 19, No. 2 (Spring, 1998), pp. 97-108
  • Pleket, H.W., “Games, Prices, Athletes and Ideology. Some Aspects of the History of Sport in the Greco-Roman World,” in Stadion 1 (1975)
  • Newby, Z., “Greek Athletics as Roman Spectacle: The Mosaics from Ostia and Rome” in Papers of the British School at Rome, Vol. 70 (2002) pp. 177-203 p 177
  • Auguet, R., Cruelty and Civilization: The Roman Games (Londen 1972)
  • Buchanan, D., Roman sport and entertainment (Harlow 1976)
  • Christesen, P., Sport and democracy in the ancient and modern worlds (Cambridge 2012)
  • Kyle, D.G., Sport and spectacle in the ancient world (Malden 2007)
  • H.W. Pleket, Altijd de beste (Amsterdam 2014)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 9.5/10 (8 votes cast)
Griekse sport en tirannie, 9.5 out of 10 based on 8 ratings

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *