In Het Katwijks Museum is een tentoonstelling te zien, gewijd aan de geschiedenis van de Brittenburg en de zoektocht naar dit illustere gebouw, als meest westelijke punt van de Limes.  Archeologie Nederland is nieuwsgierig en ging op bezoek.

Romeinse ruïne op strand van Katwijk

In de vaste opstelling van het museum wordt aandacht besteed aan het Romeinse verleden.  De aanleiding voor deze tijdelijke tentoonstelling is de recente publicatie door dr. Tom Buijtendorp met als titel: Brittenburg, verdronken hoeksteen van het Romeinse rijk.

Al sedert de 16e eeuw spreekt de geschiedenis van de Brittenburg tot de verbeelding toen er een ruïne op het strand van Katwijk werd ontdekt. De ongeveer 75 bij 75 m grote gebouw, lag gedeeltelijk in het duin en voor een deel in de zee.  (Kerstmis 1520). Deze kwam wellicht tevoorschijn omdat de zeespiegel tijdelijk erg laag was.De gewaarschuwde Ambachtsheer van Katwijk, Jan heer van Wassenaer, liet de resten onderzoeken door arbeiders, de muren op te laten graven.  Hij stopte het werk toen de duinen te veel beschadigd werden.  Onder de vondsten zouden munten, stenen met opschriften en andere voorwerpen zijn opgegraven, die hij liet overbrengen naar zijn huis Duivenvoorde in Voorschoten (tussen Leiden en Den Haag.

Joost van den Vondel

Vele wetenschappers hebben zich met dit fenomeen beziggehouden, zoals Junius, Hugo de Groot, Holwerda en Blok.  Ook schrijvers zoals Vondel, Brederode en van Lennep waren gefascineerd door het raadsel van deze ruïne. Joost van den Vondel wijdt er in 1629, in zijn ‘Ode op de Rijnstroom, enkele dichtregels aan:

“Al is uw eene keel verzand,
Die ’t huis te Britten plag te schaven
Dat nu verdronken leît op strand; 
(…)”

In 1752 zou de laatste bevestigde waarneming van de ruïne hebben plaatsgevonden, waarna er nog in latere eeuwen onbevestigde waarnemingen plaats vinden, maar de Romeinse overblijfselen lijken te zijn verdwenen. Een mogelijke verklaring zou zijn, dat de blokken tufsteen door de plaatselijke bewoners zouden zijn gebruikt om er cement van te maken.  Het kan echter ook zijn dat souvenirjagers delen hebben meegenomen. Katwijkse vissers maakten af en toe melding van het feit dat hun netten vlak voor de kust vast kwamen te zitten en of beschadigd raken ten gevolge van deze resten.

Romeinse munt en kaarten

Op de tentoonstelling is het pronkstuk een doorboorde munt, die in 1664 al werd afgebeeld.  Deze munt zou aanspraak maken op de titel de enige zekere oude Brittenburg vondst.  Veel voorwerpen zijn toegeschreven aan de Brittenburg, maar de herkomst is in veel gevallen onduidelijk.    Hoogleraar archeologie Holwerda zegt hierover in 1909:

.. Als we dit alles moesten geloven zouden wij haast gaan denken, dat die Brittenburg een soort muntenkabinet geweest moet zijn.

In de tentoonstelling heeft men veel aandacht voor prenten en kaarten die reconstructies tonen van de Brittenburg.  De meest beroemde prent is die van de Vlaamse geograaf Abraham Ortelius uit 1581. De ruïne ligt hier op het land, duidelijk zijn schepen voor de kust te zien. Ook wordt er aandacht besteedt aan het werk van de plaatselijke dominee Pars, die er in 1697 een boek over schrijft.

Brittenburg: burcht of vuurtoren?

Over de vorm en de functie van de Brittenburg is er uitvoerig gediscussieerd.  Betrof het hier een laat Romeinse (4e eeuw) bouwwerk, een door Karel de Grote gebruikte versterking, als verdediging tegen de Noormannen.  Sommigen beweerden dat het hier niet om een burcht ging of versterking maar om een Romeinse vuurtoren. De Kastelendeskundige uit de 20e eeuw Professor J.G.N. Renaud, dacht aan de vorm van de muurpijlers te zien, dat het hier om een 11e -eeuwse Middeleeuwse woontoren zou gaan.  Deze zou dan in de 12 eeuw ondergestoven en vervallen zijn. Het is echter vreemd dat wij hier geen aanwijzingen voor vinden in de historische bronnen.

Fibula reeks

Als student archeologie kocht ik het boek Brittenburg, raadsels rond een verdronken ruïne door de auteurs H. Dijkstra en F. J. C. Ketelaar. Dit was deel 2 uit de fibulareeks, een serie boeken die historisch onderzoek voor jongeren, toegankelijk wilde maken. Dit boek dateert uit 1965 en het is dus uiterst lofwaardig dat een halve eeuw later, Tom Buijtendorp een nieuw hoofdstuk hieraan toevoegt.

Tom Buijtendorp

Inmiddels beschikken wij over nieuwe onderzoekstechnieken die wellicht het raadsel van de Brittenburg voorgoed kunnen ontrafelen.  Tom kon de vondsten van de noodopgraving uit 1982 gebruiken, die nauwelijks onderzocht waren.Tevens is er recent maritiem archeologisch onderzoek gedaan (2018), die erop wijzen dat het fort vlak langs de Oude Rijn gebouwd was en die plek ligt waarschijnlijk, op 300 meter uit de kust.  Restanten van de Brittenburg zullen wij waarschijnlijk nauwelijks aantreffen, die zijn weggespoeld, maar in de grondsporen zullen wij waarschijnlijk de precieze locatie in de nabije toekomst kunnen aantonen.

Katwijkse app

Hoe de Brittenburg er waarschijnlijk uitgezien heeft kun je zelf digitaal ontdekken via de in 2016 ontwikkelde app. Deze werd door de gemeente Katwijk in samenwerking met de provincie Zuid-Holland en digitale link, ontwikkeld. Deze app onder de naam   Time travel Katwijk Limes is te downloaden via google play en/of appstore.

Auteur: John Fitzgerald Hagen

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *